With pakya on kitchen.

जय  डीभी ।


मैले वर्षैपिच्छे डीभी भरेको थिए। झण्डै पन्ध्र वर्षको अन्तरालमा डीभी पर्‍यो। शुरुमा त भुइँमा न भाँडामा भए साथीभाइसँग भेट हुँदा फूलका गुच्छा र फोनमा शुभकामनाले मेरो दिमाग आकाशमा उडेथ्यो। लाग्थ्यो आमाले शुभ दिनमा जन्माइछन्। म अमेरिका गएँ। गाउँमा हल्लीखल्ली नै भएछ फलानो अमेरिका गएछ। दुई चार दिनसम्म गाउँमा कुराकानी भयो। पछि म अमेरिका नै बसेँ। मैले गाउँ सम्झन नसकेपछि गाउँलेले पनि मलाई बिर्से, वास्तै गरेनन् किनभने म मेरो स्वार्थका लागि मात्र गएको थिएँ, अरूको लागि होइन, मेरो कुरा गरेर साध्य पनि थिएन, मैले गाउँलाई चटक्क बिर्सेर डीभी परेपछि अमेरिका छिरेको थिएँ। अहिले म अमेरिकामा छु।
म कृत्रिम कुरामा रमाएको छु। घर छ, कम्प्यूटर, वासिङ मेसिन छ, ग्यारेजमा पजेरो छ, सारा विलासी वस्तु छन्, कुनै कुरामा कमि छै्रन। मैले स्वर्ग अनुभव गरेँ। दुई/चार वर्ष रमाईलो गरी बिते। तर म अहिले सम्झन्छु म अमेरिका भए पनि म अमेरिकन हुन सकेको छैन। न मेरा निला आँखा छन्, न खैरो कपाल छ, न म कुहिरे नै भएको छु। परिचयको क्रममा नेपालबाट आएको नेपाली नभनी धर नै पाउँदिन। अमेरिका बसेर म किन नेपाली भएको छु म आफैँलाई थाहा छैन। नेपाल टाढा छ, म नेपालमा पनि छैन र पनि अमेरिकन हुन नसक्नु भएको बाँदर, कुकुर, भालु विरालो मान्छे हुन नसक्नु जस्तै त हो। अर्काको घरमा अर्काले दिएको मिठो एका गाँसमा मान्छेको घरमा रमाउने जनावरको के हैसियत हुन्छ र? खान्छ केवल पुच्छर हल्लाउँछ, पशु न हो। 
त्यहाँ भएको सबै बस्तु नेपालमा छ तर नेपालमा भएको कुरा त्यहाँ रहेन रैछ। त्यहाँ सगरमाथा छैन, गौतम वुद्ध पनि त्यहाँ जन्मेका होइनन्। प्राकृतिक गुफा, मठ मन्दिर, छाँगा, छहरा झर्ना, लालीगुराँस पनि छैन। अमेरिका रित्तो छ प्राकृतिक रूपले तर कृत्रिम हाँडाचिण्डा धेरै छन् मानवले बनाएका। त्यसको वयान गरी साध्य छैन। मान्छेलाई कृत्रिम वस्तु मन पर्दैन। त्यसैले मान्छे चै अमेरिका जाँदोरहेनछ, जापान स्वीट्जरल्याण्ड, वेलायत, जर्मनीमा मान्छे रहेछन्। उनीहरू अमेरिका जाँदैनन् किनभने मान्छेले त कृत्रिम वस्तु निर्माण गर्न सक्दो रहेछ। भैँसीलाई हरियो चस्मा लगाइदिँदा सुकेको पराल खाए जस्तै भुइँमा न भाँडामा भएर म पनि अमेरिका गएको थिएँ। मान्छे अमेरिका जाँदैन किनभने अमेरिकामा मान्छे छन्। मान्छेले भालु, वानर नचाउँछ, नाँच मान्छे रमाईलो मानेर हेर्छ। 
नाच्ने किन नाँच्छ उसलाई नै थाहा छैन, केवल नाच्छ, दिनैपिच्छे नाच्छ, बाँचुन्जेल नाच्छ। उसको जन्म नाँचनुको पर्याय हो। मलाई थाहा लाग्यो मान्छे आफ्नो जन्मस्थान छोडेर जाँदैन। वेलायत, जापान, स्वीटजरल्याण्डमा मान्छे रहेछन्। उनीहरू देश छोड्दैनन्, अर्काको घर राम्रो देख्ने, अर्काको दासत्वमा सुखी हुने त कुकुर विरालो हो र आफ्ना आमाबाबु, बासस्थान छोडेर मान्छेको घरमा रमाउँछ। अमेरिकाको भाषा साथै लवाईखवाई बेग्लै छ नेपालको भन्दा। तर मैले त्यहाँको ढुङ्गा छामेँ नेपालको जस्तै कडा छ। माटो सुँघेँ नेपालको जस्तै गनाउँछ। रुखका बोक्रा चिमोट्दा उस्तै छन्। पानी उस्तै छ तलतिरै बग्छ। आकाशमा हेर्‍यो चन्द्रसूर्य तारा नेपालबाट देखे जस्तै देखिन्छ। सास फेर्ने हावा उस्तै छ तर म किन नेपाल छोडेर अमेरिकामा रमाएँ? त्यसैले म मान्छे होइन। वास्तवमा म मान्छे भए त आफ्नो घर बनाउँथे। सारा वस्तु भरिपूर्ण हुँदाहुँदै पनि मैले घर बनाउँन सकिन। म जस्तै पशुको जमात बढ्दो छ। अर्काले दिएको एक गाँस मिठोमा रमाउने म जस्ताले कहिल्यै घर बनाउँदैनन्। घर बनाउन धेरैको मद्दत चाहिन्छ एकजनाले घर बनाउँनै सक्दैन। म एक्लै भएको महसूस गरेको हुँदा जग खन्नेदेखि धुरी कस्दासम्म मेरो हाडखोड मक्किन्छ भन्ने मलाई डर छ, त्यसैले म घर बनाउँदिन। मलाई थाहा छैन मेरा बालबच्चा नालीमा फालिन्छन वा आश्रममा बाच्छन्। मलाई मुतको न्यानो छ। मैले भविष्य हेर्नु पनि छैन। सन्तान जतासुकै जाउन्, जेसुकै खाउन्। म कृत्रिम रमाईलोमा रमाउन चाहन्छु। जय  डीभी ।

क्षेत्री बढे, ब्राह्मण घटे/मातृभाषा बढे, नेपाली मातृभाषी घटे-

काठमाडौँ, मंसिर ११ (नागरिक) - राष्ट्रिय जनगणना २०६८ को आज सार्वजनिक गरिएको अन्तिम प्रतिवेदन अनुसार मुलुकमा जम्मा १२५ वटा जातजाति र १२३ मातृभाषा देखिएको छ। 

 

क्षेत्री बढे, ब्राह्मण घटे

देशका प्रमुख १० जातजातिमध्ये अग्रस्थानमा क्षेत्री रहेका छन्। उनीहरुको संख्या झण्डै १ प्रतिशतले बढेर १६.६ प्रतिशत पुगेको छ। पहाडी ब्राह्मणको जनसङ्ख्या भने घटेको छ। २०५८ सालमा १२.७ प्रतिशत रहेकोमा हाल १२.२ प्रतिशत देखिएको छ।

हाल मगर, थारू, तामाङ, नेवार र कामी क्रमशः ७.१, ६.६ र ५.८ प्रतिशतसहित तेस्रो, चौथो र पाँचौं प्रमुख जातजातिहरूको स्थानमा रहेका छन्। सबै भन्दा कम जनसङख्या कुसुण्डा जातिको(२७३ जना मात्र) देखिएको छ।

मातृभाषा बढे, नेपाली मातृभाषी घटे
देशभित्र अक्सर बसोबास गर्ने व्यक्तिहरूले बोल्ने मातृभाषाको सङ्ख्या १२३ वटा देखिएको छ। विगतको जनगणनामा ९२ वटा मातृभाषाको सङ्ख्या प्राप्त भएको थियो।

गत २०५८ सालको जनगणनामा ४८.६ प्रतिशत व्यक्तिहरूको मातृभाषा नेपाली रहेकोमा हाल मातृभाषाको रुपमा नेपाली भाषा बोल्ने जनसङ्ख्या ४४.६ प्रतिशत देखिएको छ।

नेपालीपछि मातृभाषाको रुपमा बढी बोलिने भाषाहरूमा मैथिली (११.७ प्रतिशत), भोजपुरी (६.० प्रतिशत), थारु (५.८ प्रतिशत), तामाङ (५.१ प्रतिशत) र नेवार (३.२ प्रतिशत) रहेका छन्। बज्जिका ३ प्रतिशत, मगर ३ प्रतिशत र डोटेली ३ प्रतिशत छन्।

यस पटक तराई क्षेत्रमा मैथिली र भोजपुरी बहुल क्षेत्रमा हिन्दी भाषालाई मातृभाषा लेखाउन अभियान चले पनि हिन्दीलाई मातृभाषा मान्नेको संख्या शीर्ष १० भित्र परेको छैन। बरु २.६ प्रतिशतका साथ उर्दु १० नम्बरमा परेको छ।

८० प्रतिशत हिन्दु

देशमा प्रमुख १० धर्म देखिएकोमा सबैभन्दा बढी हिन्दु देखिएका छन्। हिन्दुको संख्या १० वर्षअघि भन्दा बढेको छ। २०५८ सालमा हिन्दु ८०.८ प्रतिशत रहेकोमा यस पटकको जनगणनामा ८१.३ देखिएको छ।

दोस्रो ठूलो संख्या बौद्ध धर्मावलम्बीहरुको छ। कूल जनसंख्याको ९ प्रतिशत बौद्ध छन्। तेस्रोमा इस्लाम (४.४), किरात (३), क्रिश्चियन (१.४) र प्रकृति धर्म मान्ने 0.४ प्रतिशत रहेका छन्।

Hostel ko kichen

जीवन भनेको नै सङ्घर्ष


जीवन भनेको नै सङ्घर्ष, उतार–चढाव, घुम्ती गोरेटो हो, यसमा विभिन्न बाधा–अडचन र मोडहरू आउनु त स्वाभाविक नै हो । जीवनको जुन लक्ष्य र गोरेटोमा म हिँडिरहेको थिएँ र छु, गोरेटो त्यही हो । खालि यत्ति हो कि कहिलेकाहीँ काँडाहरू आउँदारहेछन् र त्यो गोरेटो भत्किएजस्तो देखिँदोरहेछ । निश्चय नै अहिले मेरो निकै व्यक्तिगत जीवनमाथि भएको घटनालाई बढाइचढाइ व्याख्या गरेर भत्किएजस्तो देखाइएको छ, तर यो घटनापछि मलाई झन् सशक्त रूपमा अघि बढ्न शिक्षा मिलेको छ ।

जुनले समेत मुख छोपेको रातमा 


सधैँको त्यो शून्य सडक । त्यही शून्य गल्ली र म एक्लो यात्री । गन्तव्यको खोजीमा भौतारिरहेको म एक लक्ष्यविहीन यात्री । जुनेली रात । झ्याउँकिरीको 'झ्याउँ झ्याउँ' र कुकुरको 'भुङ् भुङ्'मा रत्तिँदै आफ्नो दुलो खोज्दै लम्किरहेको म उही यात्री । बाटोको मार्गदर्शक झैँ सदा ठिङ्ग उभिइरहने त्यो बिजुलीको पोलको बत्ती पनि 'झ्याप्प झ्याप्प' र 'झिम्म झिम्म' गर्दैछ । त्यो कहिले निभ्दै त कहिले बल्दै आफ्नो दैनिकी गुजारिरहेको छ । पोल नजिकैको कन्टेनरमा आफ्नो बासस्थान बनाएर बसेको एउटा भुस्याह कुकुर मलाई टाढैबाट देखेर भुक्छ- 'भुङ्…भुङ्…भुङ्…भुङ्' । तर त्यसको भुकाइमा कटुता छैन । न त रीस नै । एक किसिमको मिठास छ त्यसको भुकाइँमा । यस्तो लाग्छ त्यो मलाई भुकेर गाली नगरी नतसा्रइ मेरो स्वागत गरिरहेछ । मेरो आगमनमा खुसी भई दुई चार शव्द मिठो बोल्दै छ । म त्यसको नजिक पुग्नासाथ त्यो मलाई देखेर आफ्नो बाङ्गो पुच्छर झन् बाङ्गो पार्दै हल्लाउँछ सायद मलाई स्वागत गर्न र मलाई एकचोटी गज्जवसँग नाक हल्लाई हल्लाई 'स्वाक स्वाक' र 'सुक सुक' गर्दै सुँघ्दछ । ऊ आफ्नो देवे्र हात सकि नसकी मतिर बढाउँदछ सायद पहिलो भेटमा हात मिलाउन । उसको दाहिने हात गएको महिना एउटा ट्याक्सीले किचिदिएर भाँचिएको थियो । म उसको देब्रे हात समात्छु र एकछिनसम्म सुम्सुमाउँछु । खल्तीबाट रुपियाँगोटाको दुईवटा िपंकी बिस्कुट झिकेर उसको सामुन्ने छरिदिन्छु । ऊ दङ्ग परेर बिस्कुट चपाउन थाल्छ । म भने आफ्नो गन्तव्यतिर लम्कन्छु । ऊ बिस्कुट छाडेर मलाई परसम्म छोड्न आउँछ । केहीबेर हिँडेपछि ऊ पुनः आफ्नै बासस्थानतिर फर्कन्छ । 

समयको चक्र 

समयको चक्र घुम्दै जाँदा मानवीय जीवन जिउने क्रममा कति दिन हाँसेर, कति दिन रोएर बिताइयो होला ,त्यसको कुनै लेखाजोखा छैन। जुवाडेको हिसाबकिताबजस्तै। बालापनको सखीहरु एकादेशको राजकुमारजस्तै भइसक्यो। को कहाँ के गर्दैछन्, कस्ता भए अत्तोपत्तो छैन। म सम्झन्थेँ समयलाई मान्छेले पछि लगाउनु पर्छ न कि मान्छेलाई समयले। तर, मैले सोचेजस्तो हुँदोरहेनछ। समय मान्छेको माउते नै रहेछ। करै लाग्दो रहेछ समयको बन्धनभित्र बाधिनको लागि मान्छेले। 

युरोप सुन्दर छ।

युरोप सुन्दर छ। त्यहाँको कुरुपतालाई त्यहीँको सौन्दर्यले लुकाएको छ। युरोप सम्पन्न छ। त्यहाँको विपन्नतालाई त्यहीँको सम्पन्नताले किचेको छ। युरोप समृद्ध छ। त्यहाँका अभावहरुलाई त्यहीँको समृद्धिले थिचेको छ। युरोप शान्त छ। त्यहाँको अराजकता र अशान्तिलाई त्यहीँको कडा सुरक्षा र नियमकानुनले बाँधेको छ।
युरोप घुमेर आउनेहरुको अनुभव र प्रतिक्रिया यस्तै सुनिन्छ। सवैको यस्तै नहोला। तर धेरैको यस्तै सुनिन्छ। शायद, ईशान गौतमले पनि यस्तै खालको अनुभव र अनुभूति सँगालेका छन्। उनको नियात्रा कृति 'मयालु बतास अनि रङहरु' पढ्दा यस्तै महसुस हुन्छ।
विद्यावारिधि गर्न अष्ट्रिया पुगेका ईशान गौतम विद्यावारिधिको उपाधिमा डा.ईशान मात्र बनेर फर्किएनन्, उनी आफ्नो मन र मस्तिष्कमा एउटा कृति पनि लिएर फर्किए। उनको मन र मस्तिष्कमा रहेको त्यही कृति प्रकाशित भएर सार्वजनिक बनेको छ –'मायालु बतास अनि रङहरु' शीर्षकमा।
ईशान कीटविज्ञानमा विद्यावारिधि गर्न विद्वतवृत्ति प्राप्त गरी अष्ट्रियाको भियना पुगेका थिए। तर आफ्नो अध्ययनको क्रममा उनी अष्ट्रियाको भियनामा मात्र रहेनन्। उनी जर्मनी,इटली ,बेलायत, स्लोभानिया, क्रोएसिया जस्ता मुलुकमा पनि पुगे। उनले धेरै कुरा देखे र भोगे पनि। प्रशस्तै नयाँ अनुभवहरु पनि बटुले। अध्ययन भ्रमणका क्रममा विभिन्न ठाउँमा पुग्दाका तिनै घटना,अनुभव र अनुभूतिलाई यो कृतिमा उतारेका छन् ईशानले।
यो पुस्तकमा लेखकको युरोप यात्राका क्रममा लेखककै अध्ययनसँग जोडिएका प्रसङ्गहरु छन्। पुस्तकमा लेखक छन्, विभिन्न देशका विभिन्न ठाउँहरु छन्, विभिन्न चरित्रहरु छन्, विभिन्न समाजका विविध विशेषताहरु छन्, प्राकृतिक सौन्दर्यहरु छन्, अनेक खालका संस्कृति र संस्कारहरु छन्। लेखक प्राकृतिक सौन्दर्यसँग मजासँग खेलेका छन्। नयाँनयाँ ठाउँहरुमा भुलेका छन्। ठाउँठाउँको रहनसहनसँग रमाएका छन्। तैपनि आफ्नो उद्देश्यमा भने गम्भीर बनेका छन्। आफ्ना बौद्धिक प्रस्तुतिहरुमा सक्रियतापूर्वक लागेका छन्। आफ्नो प्रमुख उद्देश्यमा सफलता प्राप्त गरेका छन्। आफ्नो संस्मरणात्मक अभिव्यक्तिलाई आफ्नै विद्यावारिधिको सेरोफेरोको यात्राका अनुभवहरुमा रोचक पारामा लिपिबद्ध गराएका छन्।
यात्रा आफैंमा रमाइलो हुन्छ। यात्राको रमाइलोकै कारण यात्रा साहित्य पनि एउटा रोचक विधाका रुपमा लोकप्रिय रहेको छ। त्यो रोचक विधाको मर्म र मान्यतालाई आफ्नो कृतिमा स्थापित गर्ने काम ईशानले गरेका छन्।
यात्रा साहित्य आख्यानात्मक हुनसक्छ, वर्णनात्मक हुनसक्छ, विवरणात्मक पनि हुनसक्छ। यात्राका अनुभव र अनुभूतिलाई कुन ढङ्गमा,कुन स्तरमा र कुन शैलीमा प्रस्तुत गर्ने र कतिसम्म प्रभावशाली बनाउने भन्ने कुरा लेखकमै भर पर्ने कुरा हो। त्यो लेखकको सिर्जनात्मक क्षमता र शैलीमा निर्भर गर्ने कुरा हो। ईशान गौतमले आफ्नो भ्रमणका अनुभव र अनुभूतिलाई रोचक किसिमले प्रस्तुत गरेका छन् यो नियात्रा कृतिमा। लेखकले यो कृतिमा आफ्नो सिर्जनात्मक क्षमताको प्रदर्शन राम्रैसँग गरेका छन्।
यात्रा साहित्यमा निजात्मकताको जति महत्व हुन्छ, निर्वैयक्तिकताको पनि त्यतिकै महत्व रहन्छ। लेखकको आफ्नै मात्र एकालाप पाठकलाई मन पर्दैन भने लेखकको उपस्थिति विनाको सामाजिक वर्णनले पनि यात्रा साहित्यको विशिष्टतालाई कमजोर बनाउँछ। ईशान गौतम यी दुवै कुरामा सचेत भएर प्रस्तुत भएका छन् यो कृतिमा। उनको उपस्थितिसँगै सामाजिक घटना र अनुभव–अनुभूतिहरु प्रस्तुत भएका छन्। आफूलाई समाजसँग भिजाउन र समाजलाई आफ्ना अनुभूतिहरुमा उभ्याउन सिपालु देखिएका छन् ईशान।
कतिले यात्रा साहित्यलाई अतिशयोक्ति र आत्मप्रशंसाको माध्यम बनाउने गरेका छन्। तर ईशान त्यो कुराबाट टाढा छन्। उनले देखेको र भोगेको कुरालाई कृतिमा उतारेका छन्। उनको यो कृति पढ्दा अतिशयोक्ति र आत्मप्रशंसाको अनुभव कतै पनि हुँदैन।
यात्रा साहित्यको प्रभावशालिता यात्रामा पनि निर्भर गर्छ। यात्रा जस्तोसुकै होस्,त्यसको प्रस्तुतिमा पनि निर्भर गर्छ। यात्रा सामान्य पनि हुनसक्छ। विशेष वा अविस्मरणीय पनि हुन सक्छ। यात्रा सामान्य रहँदैमा यात्रासाहित्य पनि सामान्य नै हुन्छ भन्न सकिन्न। यात्रा विशेष वा अविस्मरणीय हुँदैमा यात्रासाहित्य पनि विशेष हुन्छ भन्न सकिन्न। यो लेखकको कलाकौशल र क्षमतामा भर पर्ने कुरा हो। यात्रा सामान्य खालकै रहे पनि लेखकले आफ्नो कल्पनाशीलता,प्रस्तुतिकरण र शिल्पशैलीबाट त्यसलाई रोचक बनाउन सक्छ। यात्रामा कुनैअविस्मरणीय ठाउँ वा घटनाप्रसङ्गहरु भए भने त्यो यात्रा आफैंमा महत्वपूर्ण बन्नजान्छ। त्यस्तो यात्रालाई लेखकले आफ्नो कलात्मक क्षमतामा प्रस्तुत गर्दा त्यसले प्रभावशाली यात्रासाहित्यको स्वरुप प्राप्त गर्छ। ईशान गौतमको यो नियात्रा कृतिमा कतिपय प्रसङ्ग र अनुभवहरु सामान्य लाग्छन् भने कतिपय अविस्मरणीय रहेका छन्। त्यस्ता अनुभव र प्रसङ्गहरुलाई लेखकले रोचक ढङ्गले प्रस्तुत गरेका छन्।
ईशान गौतम कल्पनाशील छन्। उनको कलात्मक चेतना राम्रो छ। उनमा राम्रो अभिव्यक्ति कला छ। सरल र सरस लेखनशैलीको क्षमता छ। तर पनि उनले यो कृतिको केही ठाउँमा अभिव्यक्तिलाई अनावश्यकरुपमै जटिल बनाएको महसूस हुन्छ। शब्द र वाक्यको जटिलताले अभिव्यक्तिको अर्थ नै अन्धकारमा परे झैं लाग्छ। जस्तै उनी एकठाउँमा लेख्छन्–“स्खलित स्वरहरु उद्भ्रान्त बादलका। अश्रुधार। हावा। झङ्कृत हुन्छ तुमुल रवले भूमण्डल। दिगन्तमा गुञ्जिन्छ विपुल विद्युत्वाणी। एकक्षण उद्भासित हुन्छन् पहाडहरु। विस्तारहरु।”
यस्ता अभिव्यक्तिको प्रयोग ठाउँठाउँमा भएको छ। सरल ढङ्गले अभिव्यक्त गर्न सकिने प्रसङ्गलाई समेत क्लिष्टरुपमा प्रस्तुत गरेको पाइन्छ। संस्कृत शब्दहरुको प्रयोग आवश्यक नहुँदानहुँदै पनि प्रयोग गरिएको छ। संस्कृत शब्दहरुको प्रयोगका क्रममा कतैकतै शब्द नै विग्रिएको पनि पाइन्छ।
केही कमजोरी रहे पनि ईशान गौतमको यो नियात्रा कृति पठनीय रहेको छ। आधुनिक युरोपको यात्रालाई एउटा कृतिमा उतारेर नेपाली नियात्रा साहित्यमा नयाँ रङ थप्ने काम ईशान गौतमले गरेका छन्।

http://www.youtube.com/watch?v=ABRd8L_mKmc&feature=related

दिपावलीको रौनक सधै एकनास को नरहने......


 पहिले पहिले तिहार आउदा मन यति धेरै फुरुङ्ग हुन्थ्यो लाग्छ कि दुनिया मा संसार भरि को खुसियाली र आनन्द एकै पटक आउथ्यो.... घर घर मा बत्ति हरु सजाएर बल्दा कसको राम्रो, कसको धेरै बत्ति, कसले घर अगाडी केरा को थम्बा को गेट राम्रो बनायो, कोस्ले धेरै बम ल्याएको छ, को संग रकेट बम छ, कति माथि गएर पड्क्यो, डाईस कहाँ खेलाउदै छन्, कसको पाना चार पर्यो, आफु संग पैसा हुदैन थ्यो तर कैले पुलिस आउला र भुइँ मा खसेको पैसा टिपौला भन्ने सपना, देउसी ग्रुप मा को कोषलाई लाने, कसले भट्याउने, कुन घर मा धेरै पैसा दिन्छन, घरपेती उठेन भने के बिगार गर्ने, पैसा कसले बोक्ने, चामल को संग राख्ने आदि.... तर आजकल येस्तो उत्साह केहि नहुने.....

शीलाको लीला (हास्यव्यङ्ग्य)

मान्छेको मति न सप्रिन बेर लाग्छ, न बिग्रन । न उत्ताउलिन बेर लाग्छ, न भलाद्मीन । मान्छेको मति साँच्चै भत्रे हो भने झन्डैझन्डै घरकी श्रीमती जस्तै छ,— छिनमा कालो, छिनमा उज्यालो । छिनमा पानी पार्न तम्सिएको मेघमाला जस्तो, छिनमा खुर्सानी सुकाउने भदौको झलमल्ल घाम जस्तो । अनि, मति यही नै हो जो छिनमा उत्तरबाट दक्षिण र दक्षिणबाट उत्तर मात्र होइन, पूर्वबाट पश्चिम र पश्चिमबाट पूूर्व हानिन पनि बेर लाउँदैन । यति मात्र कहाँ हो र ! यो आकाशबाट पाताल र पातालबाट आकाश भयो भने पनि अचम्म मानिहाल्नु पर्दैन । कुरो बुझ्नु भो कि नाइँ ? नबुझे एकछिनमा बुझ्नु हुन्छ । 

मैले जिन्दगीमा थुप्रै भूलहरू गरेको हूँला।



मैले जिन्दगीमा थुप्रै भूलहरू गरेको हूँला। कतिपयलाई सायद चित्त पनि दुखाएको हूँला। यो प्रतिस्पर्द्धात्मक जिन्दगीमा आफू अगाडि बढ्दा अरूलाई मैले पछाडि धकेलेको पनि हुन सक्छु। जानेर वा नजानेर मैले केही शत्रु पनि बनाएको हूँला। विद्यार्थीकालमा कहिलेकाहीँ चोरेर पनि जाँचमा पास गरेँ हूँला। जवानीमा लफङ्गो भएर प्रेमका अनेक खेलहरू त खोलेकै हुँ र घरपरिवारलाई दुःख पनि दिएँ नै हूँला। उद्योग र व्यापार गर्ने क्रममा 

मैले कहिलेकाहीँ नैतिक सिद्धान्तलाई शतप्रतिशत पालना नगरेको पनि हुन सक्छ। तर एउटा कुरा छातीमा हात राखेर अहिले पनि म गर्वका साथ भन्न सक्छु — जिन्दगीमा म कसैको टाउकोमा टेकेर माथि उक्लेको छैन र कसैलाई बिगारेर आफू बनेको छैन। बस्, म एउटा सभ्य र असल मान्छे बन्न खोज्छु, असल काम गर्न खोज्छु। सकभर अरूको चित्त दुखाउने र अरूलाई बिगार्ने काम म गर्न चाहन्नँ। अन्जानमै पनि कसैको चित्त दुखेको हुन सक्छ, त्यसमा म के गर्न सक्छु र?

खेलीगीत र चन्द्रदत्त पाँडे अर्थात् पाँडे बा

- तुलसी प्रवास

लोकगीतका विभिन्न प्रकारहरूमध्येको महत्वपूर्ण एउटा गीत ‘खेली’ हो । खेली गीत नेपाली ग्रामीण समाजका उपज हुन् । यिनको स्रोत पनि गाउँ नै हो । गाउँका बूढापाकाले जसरी गाउँछन् त्यो नै यसको मूल स्वरूप हो । गाउँका बूढापाकाहरू नै यस गीतका जन्मदाता र संरक्षक हुन् । यसलाई फरक –फरक लयमा गाउन सकिन्छ । खेली गीतको विषयवस्तु मूलतः प्रेम नै हो । दोस्रो, यसको विषयवस्तु धर्म, संस्कार हो । पूजाआजा तथा विभिन्न धार्मिक कार्यहरूमा खेली भजनको रुपमा पनि यसलाई गाउने गरिन्छ । त्यसैगरी खेलीगीत भावपूर्ण लोकगीत हो । यसमा प्रेम, करुणा, भक्ति आदिजस्ता भावहरू अभिव्यक्त भएका हुन्छन् । यो गीत रोचक र आकर्षक गीतका रूपमा विकसित भएको छ । जहाँ शिक्षाको प्रकाशले स्पर्श समेत गरेको हुँदैन त्यस्तो समाजमा खेलीगीत अझै मौलाउन सक्दछ । खेलीगीतमा अन्जानमै भए पनि लय, छन्द, विम्ब, अलङ्कार आदि काव्यात्मक गुणहरू भित्रिएका हुन्छन् ।
‘खेल’ मूल शब्दमा ‘ई’ प्रत्यय लागेर ‘खेली’ शब्द बनेको हो । लोकगीतका सन्दर्भमा यसको अर्थ एक प्रकारको गीत भन्ने बुझिन्छ । हाँसखेलका रूपमा व्यक्त हुने अर्थात् कुनै पूजा–आजा, रोदी आदिमा युवायुवतीहरू जम्मा भएर व्यक्त गर्ने सरस र प्रेमपूर्ण अभिव्यक्तिलाई खेली भनिन्छ । यो गीत कहिले भजन बनेर, कहिले प्रेमगीत बनेर त कहिले चुड्का बनेर नेपाली समाजमा गुञ्जिँदै आएको छ । यस खेली गीतलाई विभिन्न विद्वान तथा अनुसन्धानकर्ताहरूले आ—आफ्नै तरिकाले खेली, ख्याली, आँधीखोले भाका, रोइला, चुड्का, लोइरो गीत आदि नामले पुकारेको पाइन्छ । ख्यालख्यालमा गाइने, खेलेर गाइने तथा यही भाकामा दोहोरी खेल्ने भएकाले यसलाई खेली नै भन्नु सान्दर्भिक देखिन्छ । गाउँघरका बूढापाकाहरूले पनि यस्ता गीतहरूलाई खेली नै भन्ने गरिएको पाइएको छ । ब्राहमण, क्षेत्री लगायतका जातिमा प्रचलित यो गीत घर, गोठ, वन, पाखा, आदि ठाउँमा गाइन्छ । बाजाका रूपमा खैँजडी, मुजुरा लगायतका बाजा बजाउँदा रमाइलो भए पनि यसको गायनमा बाजाको अनिवार्यता हुँदैन । त्यस्तै यसमा नृत्यको पनि अनिवार्यता हुँदैन । यो गीत विभिन्न लयमा गाइन्छ । यो गीत रोचक र आकर्षक गीतका रूपमा विकसित भएको छ । यस लेखमा खेलीगीतका एकजना प्रतिभाशाली वृद्धको संक्षिप्त परिचय प्रस्तुत गरिएको छ ।
स्याङ्जा जिल्ला थुमपोखरा गा.वि.स. वडा नं.५ स्थित तिवारीपसल भन्ने ठाउँमा गा.वि.स. भवनको पछाडि एउटा सानो र एक्लो घर छ । त्यही घरमा एक दम्पती आफ्नो दुःख सुख जीवनयापन गर्छन् । यी जोडी कुनै समयमा दोहोरी गीतका सक्कली नायक÷ नायिका थिए ।
उमेरले ८०(असी) नाघेका वृद्घ चन्द्रदत्त पाँडे अर्थात् सारा खोलाभरि पाँडे बाका नामले प्रसिद्घ उनी खेलीगीतका महानायक नै हुन् । सामान्य लेखपढ मात्र जानेका पाँडे बाले १६ वर्षको उमेरदखि नै गीत गाउन सुरु गरेका हुन् । उनी गीतमै सवाल जवाफ गर्छन् । गीतमै बात मार्छन् । कोही नौलो मानिस देख्यो कि गीतमै उसको परिचय सोध्ने देखि लिएर गीतकै माध्यमबाट प्रशंसा, गुणगान गाउन थाल्दछन् । यस्तो अद्भूत प्रतिभा छ उनीभित्र । पाँडे बाको सम्बन्धमा गाउँलेहरू अनेक चर्चा गर्छन् । उनका पहिले पहिलेका गीत गाउँदाका क्षणहरू आज सबैका लागि किंवदन्ती जस्तो बनेका छन् । गाउँलेहरूको मुखबाट सुनिएको एउटा सत्य तर किंवदन्ती जस्तो लाग्ने प्रसङ्ग यस्तो छ ः —
पाँडे बा सानैदेखि गीत गाउन खप्पिस थिए । घरमा आर्थिक अवस्था राम्रो नभएकाले उनी पेखुमा तत्कालीन राजासाहेब खाँणहरूकहाँ गोठालो बसेका थिए (पाँडे बाकै मुखबाट भनिएको ) । दिनभर साहुकहाँ काम गर्थे साँझ परेपछि उनी गीत गाउने ठाउँ खोज्दै हिँड्थे । त्यतिबेला भुम्रेबजार (अहिलेको वालिङ नगरपालिका) अत्यन्तै प्रसिद्घ थियो । जताततैबाट गाउँलेहरू नुन,तेल, मरमसला र अन्य सामान लिन भुम्रे आउने गर्थे । मोटर बाटो खनिएको थिएन । डोकोमा सामान बोकेर आउने र साँझ त्यतै बस्ने गर्दथे । यसरी बस्ने बेला रातपरेपछि उनीहरू रोदी बस्थे । ठिटा—ठिटीहरू रातभर दोहोरी गाएर बस्ने क्रममा कोही त्यतैबाटै बिहे गरेर भाग्ने चलन थियो । पाँडे बा पेखुमा गोठालो बस्थे, तल सुर्कौदीमा रोदी गाउन जान्थे । यसरी गाउँदै जाँदा एउटी महिलासँग उनको पिरती बस्यो । गाउँदा —गाउँदै उनीहरूले तीन दिन र तीन रात बिताए । अनि ती महिला जो विवाहित थिइन् र श्रीमान इण्डिया थिए, तिनैसँग उनले गीतकै माध्यमबाट विवाह गरे । विवाह गरेको केही समय पछि कुनै रोगको कारण उनकी श्रीमती अन्धी भएपछि पाँडे बा मर्माहत भए । उनले पत्नीको उपचार गराउने निधो गरे । अर्काको घरमा गोठालो बसेको मानिससँग उपचार गराउन लैजाने सुको पैसा थिएन । थियो त उनीसँग केवल गीतको खानी थियो । प्रतिभै प्रतिभा मात्र थियो । त्यतिबेला सिद्घार्थ राजमार्ग बनिसकेको थियो र वलिङदेखि काठमाडौं बसहरू चल्न थालिसकेका थिए । उनी पत्नीलाई लिएर बसमा चढे । बसमा चढेपछि उनले आफ्नो सिटमा बसेर गीत गाउन सुरु गरे । बसको ड्राइभर, कन्डक्टर खलासी सबैको प्रशंसा गर्दै उसको रुपरङ्ग चाल,चलनको बयान गर्दै गीत गाउन सुरु गरे । उनको सिट वरिपरि बस्ने मानिसहरूको समेत प्रशंसा गर्दै गीत गाउन सुरु गरे । गीतकै माध्यमबाट आफ्नी पत्नी अन्धी भएको, आफूसँग पैसा नभएको र काठमाडौँ उपचार गराउन लैजान लागेको कुरा बताएपछि गाडीका स्टाफ, यात्रीहरू सबैले उनीलाई सहयोग गरे । एक रुपैयाँ नतिरी उनी काठमाडौँ उत्रे । वीर अस्पताल पुगेर पत्नी भर्ना गरे । त्यहाँ पनि डाक्टर नर्स लगायत अस्पतालका सबैलाई गीत सुनाएर निःशुल्क उपचार गरेर पत्नीलाई आँखा देख्ने बनाएर गीत गाउँदै घर फर्के । यो उनको स्मरणमा अझैँ पनि ताजै छ । यसबाट हामी उनको अद्भूत क्षमता सजिलै बुझ्न सक्छौँ ।
नेपाली लोकगीतको यस्तो जिउँदो महाकाव्य आज गाउँमा फालिएको छ । उनका गीतहरू बाएँखोलाको भेलजस्तै उर्लँदै बग्दै हराएर गएका छन् । उनी एकै पटकमा १२ वटा लय ÷भाका निकालेर गाउने दावी गर्छन् । यति मीठो स्वर, लय र यति मार्मिक शब्द छन् उनीसँग कि जसलाई यहाँ लिपिवद्घ गर्न म असमर्थ छु ।
वर्तमान समयमा नेपाली लोकगीतको बजार तातेको छ । जता गयो, जता हे¥यो, जता सुन्यो लोकगीत नै लोकगीत छन् । एउटा कार्यक्रममा स्टेजमा गयो भने एउटा लोकगायकले एक लाख रुपैयाँसम्म कमाएका प्रसङ्गहरू बेलाबेलामा मिडियामा आउँछन् । कोठाभित्र बसेर चार— पाँच वटा लयलाई मिश्रण गरेर आफ्नो नयाँ लय सिर्जना गर्ने र आफूलाई लोकगायक हुँ भन्नेहरू देख्दा लाज लागेर आउँछ । लोकगीतमा ‘लोक’ अर्थात् समाज प्रतिबिम्बित हुनुपर्छ । लोकका आवाजलाई मात्र लोकगीत भन्न सकिन्छ । ती सबै हराउँदै गएको वर्तमान अवस्थामा पाँडे बा एउटा जिउँदो लोकमहाकाव्य हुन् । उनी अब डाँडापारिका जून भैसकेका छन् । असी बर्ष नाघिसकेका वृद्घलाई समयमै चिनेर समयमै उनीभित्रको प्रतिभा , उनका गीतहरू रेकर्ड गराउन सक्यौँ भने नेपाली लोकगीतले वास्तविक स्वरुप भेट्ने थियो कि ? कहिँ छ होला र त्यस्तो उदार मन ??
अन्त्यमा तिनै पाँडे बाद्वारा गाइएका केही गीतहरू उल्लेख गर्न चाहन्छु ः

पोखरीको पानी, चामल धोए चौलानी, सम्झेकै त हौला नि ।
म त स्याङ्जा जिल्ला, बैनी पाल्पा जिल्लाकी, माया लाउन मिल्ला कि ?
भन्छन् दाइ गाउँलेले, बोले हाँसे लइभ्यायो, घरिबारे भैभ्यायो ।
खर काटेर राखे, भाटा काटी छाइदिउँला, डबल माया लाइदिउँला ।
उराठिलो मन, बतासिलो चौपारी, यो बैनीले सौपारी (शोक) ।
पोखरीको पानी, कल्ले लयो खोलेर, के काम लायो बोलेर ।
जगतै उज्यालो, जूनले र घामले, सीताले र रामले ।
गाई कराउँदै गोठ, बाच्छी कता गैछर, अचाल के काम रैछ र ।
मैले माया लाको, तिम्लाई हैन उनलाई हो, घामलाई हैन जूनलाई हो ।
पारि वनपालेमा, चिलाउनेमा चील बस्यो, ए दाइ तिम्लाई दिल बस्यो ।
दिल बसेको फूल, सुके पनि लाउनी हो, अब कहिले आउनी हो ।
अब भेट हुनी, अब आउने दशैँलाई, नभने है कसैलाई ।
तिमी भन्दा खेरि, असिना र पसिना, एकछिन कतै बसिन ।
धन्नै आउनुभयो, उतै मया रसिलो, उकाली पाइ असिलो ।
तेतै पाइ परेको, तेतै सालिम लर्केको, दिलमयालाई पर्खेको ।

तिहार आजदेखि सुरु भयो

हामीले धूमधामका साथ मनाउने रमाइलो चाड तिहार आजदेखि सुरु भएको छ। पहिलो दिन काग, दोस्रो दिन कुकुर, तेस्रो दिन गाई र लक्ष्मीपूजा, चौथो दिन गोवर्द्धन र म्हपूजा र पाँचौँ दिन भाइटीका। हिन्दू नै भए पनि नेपालमा बाहेक यसरी तिहार अरुतिर कतै मनाइँदैन। तिहारको विशेषता नै यही हो। दीपावली र दीवाली त लक्ष्मीपूजालाई मात्र जनाउने शब्द हो।

यसो हेर्दा लाग्न सक्छ, यो व्यर्थको कालो कागलाई किन पूजा गर्नुपरेको होला। तर हैन, हाम्रा पूर्वजहरुले बित्थामा कागको पूजा गरेका हैनन्। काग कति बुद्धिमान चरा हो भनेर त वैज्ञानिकहरुले अहिले गरेका 

सयपत्री र मखमली फुलिरहनेछन, धानका बाला झुलिरहनेछन !

दोबाटोमा बर्षौं पहिलेदेखि सानो चिया पसलमा चिया फिट्ने भाउजुको पसल उस्तै देखेँ । उकालीमा ढुङ्गाको भारी बोक्ने भरियादाईको जिन्दगी त्यस्तै भेटेँ । गाउँमा छँदा कहिले कसो पसिने साईलीको भट्टीमा केही परिवर्तन भेटिन, आफु पढने सरकारी स्कुलको रुपरङ्गमा केही नयाँपन देखिन । तर पनि मनलाई शान्ति मिल्यो, म संगैका धेरै दौंतरीहरुलाई सही सलामत भेटेँ, निर्मल भेटेँ, निश्चिन्त भेटेँ र अनि निश्वार्थ भेटेँ । परापूर्वकाल देखिका संस्कृति र सभ्यताप्रति अझै चिन्तीत देखेँ, बेलगाम भित्रिएका बिदेशी बेथितिहरु प्रति सजग भेटेँ । खुशी लाग्यो मलाई, जव सवै दौंतरीहरु राजधानीको प्रदुषण र राजनेताहरुको दुर्गन्धबाट अछूतो भेटेँ ।

गाउँको छेवैको झुपडीमा आरन थापिबसेका कामीदाईको झुपडीपनि रङ्गीएको भेटेँ, म संगै खेल्ने उन्को छोरा १० वर्ष बिदेशमा बसेको कमाईको फल देखेँ । मेरो घर संगैकि दमिनि बज्यैको नातीनातिनाहरु गृहकार्य गर्दै गरेको भेटेँ, बज्यैको आखाँमा छोरा बिदेशमा अकालमा मरेको दुख संगसंगै नातीनातिनाहरुबाट भविष्यमा सुखको आसा सहितको सानो त्यान्द्रो देखे । टपरीमै सही सवैले मिलिजुली, बाँडीचुडी खाएको देखेँ, झ्याउरे र लोकदोहरीमा मन फुकाएर संगसंगै नाचेको भेटेँ । राजधानीको उकुसमुकुस भन्दा नितान्त बेग्लै प्रवृत्ति देखेँ, मनोविकारले ग्रसित राजधानीका पात्रहरु भन्दा सक्षम, स्वाभिमानी, स्वकर्मी र स्वधर्मी पात्रहरु भेटेँ । आफैलाई नियालेर हेरेँ, आफ्नो मनोदशासंग दरिद्रता जागेर आयो । गाउँठाउँका पात्र र प्रवृत्तिसंग डाहा लागेर आयो ।

आखिर किन यति विघ्न सरल, सहज र सरस छन त गाउँले पात्र र प्रवृत्तिहरु ? उत्तर पनि सजिलै पाएँ, उनीहरुको हाँसोमा कुनै स्वार्थ छैन, उनीहरुको रोदनमा कुनै आशक्ति छैन । कसैसंग जित्नु छैन, कसैसंग हार्नु छैन, केही गुमाउनु छैन, केही पाउनु छैन । नेताहरु, प्रधानमन्त्रीहरु र धेरै मन्त्रीहरु यिन्ले पचाईसके, राजादेखि राष्ट्रपतिसम्मको शासन यिन्ले डकारीसके । यिन्लाई थाहा भईसक्यो राजनेताहरुको मोल, यिन्ले थाहापाईसके तिन्ले ओढने थरिथरिका थाङने खोल । यसैले यी निश्चिन्त छन- आफनो सुरक्षित भविष्यसंग, यसैले यी र्निविकल्प देख्छन आफना पौरखहरुलाई । नेताहरु भनेका अजम्वरी छैनन, न त अमर नै रहनेछन – यिन्लाई थाहा छ नेताहरु रहेपनि नरहेपनि, नेताहरु भएपनि नभएपनि – पाखाभरि सयपत्री र मखमली फुलिरहनेछन, खेतैभरि धानका बाला लहलह झुलि रहने छन् ।