जीवा लामिछाने
बाले छाडेर जानुभएको क्षण मैले फेरि त्यही पुरानो दिन सम्झिएँ । २०४३ साल भदौ २० गतेको त्यो बिहान मेरो स्मृतिमा सबैभन्दा गढेर रहेको दिन हो । रातभरि परेको पानीले राप्ती नदी बहुलाएको थियो । गाउँले मानिसहरू भन्थे, त्यस्तो बाढी यो नदीमा त्यसअघि कहिल्यै देखिएको थिएन । नदीको किनारामा सयौं मानिस तमासे भएर उभिएका थिए । छन्नु महतो दाइ, हामीलाई राप्ती नदी तार्न ठूलो आँट बटुलेर आए ।
२०४३ सालमा ओभरसियर उत्तीर्ण भएपश्चात छोटो समय कृषि विकास बैंक अन्तर्गत साना किसान परियोजनामा सेवा गरेपछि सोभियत संघमा उच्चशिक्षा अध्ययनका लागि शिक्षा मन्त्रालयमा छात्रवृत्तिको आवेदन दिएर म परिणामको प्रतीक्षामा थिएँ । छात्रवृत्ति स्वीकृत भएको जानकारी पाएपछि विदेश जाने सबै कागजी प्रक्रिया पुरा गरेर परिवारसँग विदावारी हुन चितवनस्थित मातृभूमि पदमपुर गाउँ पुगेको थिएँ । दुई रातमात्र घरमा बसी मस्को प्रस्थानका लागि मैले जसरी पनि काठमाडौं फर्कनु थियो । तर त्यस दिन मेरो भविष्य र मबीच विक्षिप्तझैं बनेको राप्तीले खतरनाक अवरोध सिर्जना गरिदियो । मैले जतिसुकै ढिपी गरे पनि त्यस्तो भेल तर्न कसले पो स्वीकृति दिन्थ्यो र ? म हताश र निराश हुँदै गए । अन्ततः मेरो परिस्थितिलाई महसुस गरेर पुराना परिचित छन्नु दाइले तार्ने आँट देखाए । आमाले रुँदै विदा गर्नुभयो, बुबाले भने मसँगै जाने अडान लिनुभयो । मैले उहाँलाई सम्झाउन खोजेँ, 'म त जसरी पनि आज राप्ती तरेर जानैपर्ने भयो, तर तपाईं यो जोखिममा म सँगै नहिँडिदिनुस !' बुबाले त्यो दिन भनेको कुरा मैले कहिल्यै बिर्सेको छैन ।
भन्नुभएको थियो, 'परिवारमा सबैभन्दा बढी आशा गरेको छोरो तैं होस्, तैं आज यसरी राप्तीमा हामफाल्छस् भने म पनि यहाँ किन बस्नु ? म पनि जान्छु, तँ सँगसँगै' ।
हामी छन्नु दाइको हातमा प्राण जिम्मा लगाएर डुंगामा चढेका थियौं । रिसाएको हात्तीजस्तो उर्लिएको राप्तीको भुल्कोमा डुंगा कहिले आकाश कहिले पाताल गरिरहेको थियो । बुबा र म एकअर्कोलाई यसरी समातेर बसेका थियौं, मानौं बग्नैपरे पनि प्राण रहेसम्म छुट्टिनु नपरोस् । पानीको छालले निथरुक्क भिजिसक्दा पनि डर र आशंकाले हाम्रो मुखबाट एक शव्द निस्किएन । नदी किनारमा उभिएर सयौं मानिस हामीलाई पारी पुगेको देख्न अधैर्य भएर पर्खिरहेका थिए । किनारमा पुगेर हामीले हात हल्लाएपछि मात्र विस्तारै सबै तितर-बितर भए ।
नदी तरिसकेर निकै बाटो काटिसक्दा पनि हामी बोलेका थिएनौं । मैले लिएको त्यो हठपूर्ण निर्णय ठीक थियो कि थिएन भनेर मेरो मनमा भने ठूलै द्वन्द्व चलिरहेको थियो । आज सम्झन्छु, ठीक-बेठीक जे भए पनि मेरो त्यो दिनको निर्णय यस्तो भयो, जसले हाम्रो परिवारकै भविष्यको रेखांकन गरिदियो । अनि आज बाको शोकको घडीमा उहाँलाई सम्झिरहेछु, कस्तो मन र छातीले मलाई माया गर्नुभएको रहेछ । मसँगै राप्तीमा बग्न डुंगामा चढ्नुभएका मेरा बा ८४ वर्षको उमेरमा अन्नपूर्ण अस्पतालको आईसीयुमा सायद मलाई नै कुरेर अन्तिम सास फेरिरहनुभएको थियो । असार ५ गते जब म काठमाडौं उत्रेँ, उहाँको होश त थिएन, तर मलाई लाग्छ, उहाँको कुनै न कुनै चेतनाले मलाई नजिक पायो होला । डा. वसन्त पन्तसँग आईसीयुमा गएर बुबाको शरीर स्पर्श गरेँ ! उहाँलाई बा भनेर बोलाएँ ! विस्तारै आँखा चलाएझैं गर्नुभयो ! म काठमाडौं आइपुगेको चौबीस घन्टा पनि नपुगी उहाँले यो संसारलाई त्यागिदिनुभयो । शरीर र आत्माको सम्बन्धको बारेमा दर्शनशास्त्रले यति धेरै भनेको सुनिन्छ, तर आफूलाई परेपछि सबै कुरा गौण हुँदारहेछन् । हरेक पिता प्रत्येक सन्तानका लागि महान हुन् । तिनको मृत्युलाई कसरी स्वीकार गर्नु ? यसबेला उहाँले कुनै समयमा पाठ गर्दै गरेको उहाँको आफ्नै भाषामा सरलीकृत गीताको श्लोक सम्झना आइरहेछ ।
लुगा पुराना जसरी त्याजेर, नयाँ लुगा मानिस लिन्छ, फेरि
त्यस्तै बूढा देहहरू त्याजेर, यो जीवनले लिन्छ, नयाँ शरीर
मनले भनिरहेछ, मेरा बाको आत्मा कुनै नयाँ शरीरमा प्रवेश गरोस्, कहिल्यै नमरोस् । अजर-अमर बनोस् ।
वि.सं. १९८७ साल चैत २ गते कास्की जिल्लाको हर्पाकमा जन्मनुभएका मेरा बा रविलाल लामिछाने र मंगली लामिछानेका पुत्र हुनुहुन्थ्यो । गुरुङ जातिहरूको बाहुल्य रहेको त्यस गाउँमा उनीहरूसँगै खेल्दै उहाँको बाल्यकाल बित्यो । गरिबहरूको त्यस बस्तीमा अझ गरिब त्यो ब्राह्मण परिवारले उहाँलाई कुनै औपचारिक शिक्षा दिनसक्ने अवस्था थिएन । सानै उमेरदेखि खेतीपाती र वस्तुभाउमा लाग्नुभएका उहाँले आफ्ना बुबा र मावली बाबाट सामान्य लेखपढ गर्न सिक्नुभएको रहेछ । १९ वर्षको उमेरमा २००६ सालमा १४ वर्षीया हरिकला आचार्यसँग विवाह भएपछि कलिलै उमेरमा दयनीय आर्थिक अवस्थाबाट मुक्ति पाउन नवविवाहित श्रीमतीलाई घरमै छोडेर विवाह भएकै वर्ष रोजगारीको खोजीमा भारतका गोरखपुर, आसाम, मद्रास आदि ठाउँहरूमा कठोर श्रमिक जीवन बिताउँदै लाहोरसम्म भौंतारिनु भएछ । निकै वर्ष विदेशी भूमिमा समय बिताएर कमाएको थोरै रकम बोकी घर फर्किएर २०१९ सालमा हर्पाकबाट चितवनको पदमपुर गाउँमा बसाइँ सर्नुभयो ।
धेरै वर्ष भारतमा बसेर फर्किएको हुँदा उहाँलाई मानिसहरूले 'लाहुरे बाजे' भन्ने गर्थे । यही नामले पछिसम्म उहाँलाई पदमपुरवासीले चिने ।
खेतीलाई नै प्रमुख पेसा मान्ने नेपाली समाजमा उहाँले पनि आफूसँग भएको थोरै पैसाले चितवनको पनि सुगम नमानिने पदमपुर गाउँमा अलिकति जग्गा जोड्नुभयो । त्यतिले मात्र नपुगेपछि अरूको जग्गा अँधिया, ठेक्कामा समेत कमाउन थाल्नुभएछ । चार छोरा र एक छोरीका मातापितालाई थोरै आम्दानीबाट यी सबैको लालनपालन र शिक्षादीक्षा पुर्याउनु सजिलो थिएन । तैपनि आफूले पढ्न नपाएको कुरालाई सम्झँदै सन्तानलाई शिक्षा दिलाउन उहाँहरूले गरेको प्रयत्न कम संघर्षशील छैन ।
मेरा बा मेरो जीवनको पहिलो गुरु हुनुहुन्थ्यो, उहाँबाट मैले असंख्य कुराहरू सिकेँ । प्रत्यक्ष, अप्रत्यक्ष रूपमा उहाँबाट सिकेका कैयौं विशेषताहरूले आज मलाई विदेशमा कठिनाइहरूसँग जुध्न मद्दत पुर्याइरहेका छन् ।
मैले बाबाट मेरो जीवनमा सिकेको सबैभन्दा ठूलो कुराचाहिँ आर्थिक अनुशासन हो । त्यसबेला गाउँमा आजको जस्तो बैंक वा सहकारीहरू थिएनन् । अशिक्षति किसानहरूले आफूसँग भएको रकम घरमा राख्नु असुरक्षति ठानी बालाई राख्न दिन्थे । सबैले विश्वास गरेका लाहुरे बाजे नै गाउँको बैंक घर बनेका थिए । उहाँले पनि झर्को नमानी सबैको हिसाब राखिदिने र उनीहरूलाई आवश्यक परेको बेला उपलब्ध गराइदिनु हुन्थ्यो । सामान्य लेखपढ गर्ने व्यक्तिले धेरैको हिसाब त्यसरी राखिदिनु सजिलो थिएन । हिसाब राखेर मात्र नहुने, उनीहरूको आर्थिक व्यवहारसमेत मिलाइदिनुपर्ने, किनबेच गरिदिनुपर्ने, ऋणधन सबैमा सहभागी हुनुपर्ने । एउटा सामान्य लेखपढ भएको मान्छेले त्यत्रो हिसाब कसरी राख्नुहुन्थ्यो होला, सोचेर म आज पनि चकित हुन्छु । तर उहाँको हिसाब राख्ने तरिका एकदम नै सरल र वैज्ञानिक थियो । उहाँ कापीमा प्रत्येक व्यक्तिका लागि एक-एक पाना छुट्याउनु हुन्थ्यो । पानाको देब्रेपट्टि मिति, त्यसपछि विवरण अनि आएको र गएको रकम अनि अन्त्यमा बाँकी रकम गरी छुट्याउनु हुन्थ्यो । म कक्षा चारमा पुगेपछि 'अब तैंले यो हिसाब-किताब हेर्नु' भनेर मलाई जिम्मा दिनुभयो । सुरु-सुरुमा दिक्क लागे पनि विस्तारै मलाई रुचि बढ्दै गयो । मलाई हिसाब राख्ने यो तरिका सारै सजिलो लाग्छ ।
आज पनि म यही तरिकाले आफ्नो व्यक्तिगत लेनदेनको हिसाब राख्ने गर्छु ।
बाले आफ्नो पुरानो कृषि पेसालाई कहिल्यै त्याग्नु भएन । कृषि नै सबैभन्दा उत्तम पेसा हो भन्ने उहाँको विश्वास पछिसम्म पनि अटुट रह्यो । त्यसैले मैले रूस बसाइको क्रममा कमाएको पहिलो रकमबाट परिवारका सबै दाजुभाइदिदीलाई कमाइ खान पुग्नेगरी जमिन किनेंँ । त्यो दिन बाको अनुहारमा देखिएको खुसी र गर्वलाई म कहिल्यै बिर्सन सक्दिनँ ।
मस्कोमा व्यवसाय सुरु गरेर हामी त्यहीं बस्न थालेपछि पनि म लगातार नेपाल आइनै रहन्थेंँ । मेरो कामको व्यस्ततालाई देखेपछि उहाँले कहिल्यै सबै थोक छोडेर यतै आइज भनेर मलाई भन्नुभएन । अझ एकदिन भन्नुभयो, 'छोराले घर रुँघेर हुँदैन, संसार हेर्नुपर्छ ।
घरबाट टाढा नजानेको प्रगति पनि हुँदैन । हुर्केका सन्तानले बाबुआमाको काख छोडेनन् भने तिनीहरूले प्रगति गर्दैनन्' । उहाँ आफैं पनि १९ वर्षको उमेरमा विदेशिनुभएको थियो । मलाई भन्नुहुन्थ्यो, 'धन सम्पत्ति भनेको हावा हो, अहिले आउँछ, अहिले जान्छ । सधैं रहिरहने भनेको विश्वास हो । व्यवहारमा इमान हुनुपर्छ । अरूको एक पैसो खानु हुँदैन । अर्काको खाएर भन्दा अरूलाई दिएर मानिस धनी हुन्छ । अरूको नखानु, अरूलाई दिनु । प्रकृतिले पनि सधैं अरूलाई दिन्छ ।'
मस्कोमा हामी नयाँ घरमा सरेको भन्ने सुनेपछि एकपटक फेरि मस्को जाने रहर गर्नुभएकोले सन् २०१० को दशैंपछि रूस प्रस्थानको लागि भिसा लगाएर तयार बस्नुभएको थियो ! त्यसैबेला उहाँको देब्रेपट्टि गर्धनमा एउटा गिर्खो देखियो । हेर्दा सामान्य देखिने त्यो गिर्खो पिलो होला भन्ने अनुमानले भरतपुर अस्पतालमा त्यसलाई फुटाइयो । त्यसपछि त्यो गिर्खो झन् डरलाग्दो भएर आयो । त्यसलाई भरतपुरमा जचाउँदा मेटास्टास्टिक कार्सेनोमा भनियो । त्यसपछि काठमाडौंमा पुनः परीक्षण गर्दा त्यसलाई सार्कोमा नामक क्यान्सर भनियो । डाक्टरहरूकै कुरा नमिलेपछि हामीले उहाँलाई सन् २०१० को डिसेम्बरमा दिल्लीको राजीव गान्धी क्यान्सर अस्पताल लग्यौं । त्यहाँ पुगेपछि फेरि अर्को रोगको नाम सुनियो, आनोप्लास्टिक लार्जसेल लिम्फोमा । क्यान्सर हो भन्ने थाहा भएपछि बाले निक्कै हरेश खान थाल्नुभो । तर सुरुमै रोग पत्ता लगाएर पुनः भरतपुर क्यान्सर अस्पतालमा केमोथेरापीबाट उपचार गर्न पाएकाले त्यस्तो घातक रोगबाट पनि उहाँलाई बचाउन सफल भइएको थियो । तर त्यसको दुई वर्षपछि एकरात बाथरुममा चिप्लिएर लड्नुभएछ । टाउकोमा रगत जमेर सबड्युरल हेमाटोमा भएकोले त्यसको वीर अस्पतालको न्युरो विभागमा उपचार गरियो । समयमै त्यसको उपचारत भयो, तर उहाँ मानसिक र शारीरिक रूपले निकै थकित अवस्थामा घर र्फकनुभयो । थाहा पाएदेखि सधैं ऊर्जावान र उत्साहित देखिने बामाथि त्यस्तो कमजोर अवस्थामा झन् ठूलो बज्रपात भयो । उहाँले एक वर्ष अघिमात्र आफ्नै जेठा छोराको शवमा फूल चढाउनुपरेको थियो । आफैंले जन्माएको सन्तानलाई 'अघि लगाउनु परेको' शब्दमा व्यक्त हुन नसक्ने पीडाले उहाँलाई असाध्यै गलायो ।
बाको आध्यात्मिक विश्वासलाई कदर गर्दै सबै परिवार जम्मा भएर २ चैत २०७० मा उहाँको जन्मदिन पारेर चौरासीको पूजा लगायौं । स्वास्थ्यस्थिति कमजोर हुँदै गएपछि फेरि अस्पताल भर्ना गरिएको थियो । परिवारका सबैले काठमाडौंमा उहाँको सेवा गरिरहेका थिए । असार ५ का दिन बिहान म काठमाडौं उत्रेँ । बालाई फेरि त्यसै दिन आईसीयुमा सारिएको रहेछ । उहाँको अवस्था एकदम नै कमजोर भइसकेकोले अब भेन्टिलेटरमा राखेर दुःख दिनु उपयुक्त छैन भन्ने डाक्टर पन्तको सल्लाह बमोजिम मैले त्यही अनुसारको कागजमा सही गरिदिएँ । भोलिपल्ट बिहान उहाँको प्राण गयो ।
उहाँको तेह्र दिनको वैदिक विधि पुरा गरियो । बाको काजकिरियाको क्रममा सबैका जीवनमा र सबैका घरमा अनिवार्य आइपर्ने यो कठोर विधिलाई बढीभन्दा बढी सहज बनाउन सकिएन भने यो लोपै हुनसक्छ भन्ने कुरामा हामी सचेत हुनुपर्ने रहेछ भन्ने बोध गरेको छु !
मैले हाम्रो मृत्यु संस्कारका केही अव्यावहारिक कुराको अवज्ञा गरेँ र मलाई विश्वास छ, बाको आत्माले त्यसको समर्थन गर्नेछ !
अब मेरा बा भौतिक रूपमा यस संसारमा हुनुहुन्न । हामी उहाँलाई अब तस्वीरमा मात्र देख्नेछौं, रेकर्ड भएका उहाँका शब्दहरूमा सुन्नेछौं । पञ्चभौतिक तत्त्वले बनेको यो शरीर त्यसैमा गएर विलिन भएको छ । सम्झन्छु, बाकै स्वरमा गीता वाक्य.....
'अवश्य जन्मने मर्छ, मर्नेको जन्म नित्य छ नभई नहुनेमाथि शोक गर्नु अनित्य छ ।'
तर छातीमा टाँसेर राप्तीको छाल कटाइ मलाई अनन्त सम्भावनाको संसार देखाइदिने बाको मृत्युलाई कविताको दर्शनले जतिसुकै 'नभई नहुने' भने पनि मनको शोक कम हुनसकेको छैन ।
